In 1942, toen hij zelf al niet meer met het openbaar vervoer mocht, maakte de Joods-Rotterdamse tiener Jons Rippe een interactieve tramlijnenkaart. Op 18 april 2025 is dit unieke object overgedragen aan Museum Rotterdam ’40- ’45 NU. De overdracht vond plaats op het Erasmiaans Gymnasium, Jons’ oude school. De routekaart dook op dankzij een educatief project van Stichting Sanderling en het Erasmiaans Gymnasium.
Enkele jaren geleden trof Rien Brus, verzamelaar van RET-materiaal, op Marktplaats een handgemaakte RET-kaart aan uit september 1942. De routekaart was gemaakt door een zekere L. Rippe. Via de website van het Erasmiaans Gymnasium vond Brus dat het moest gaan om de Rotterdamse Lion ‘Jons’ Rippe, een van de Erasmiaanse oorlogsslachtoffers. Hij zocht contact met Stichting Sanderling, initiatiefnemer van het project Erasmiaanse Namen. Dit schooljaar onderzocht een leerling van het Erasmiaans, Ian Jaspers, de routekaart van Jons Rippe voor zijn profielwerkstuk.
De routekaart
Het hoogtepunt is het binnenwerk: een plattegrond met alle tram- en buslijnen van Rotterdam in september 1942. Tramlijnen zijn blauw, buslijnen groen. De tramhaltes zijn kleine rondjes, met in rode priegelletters de namen van de haltes erbij. Het bijzondere is dat de kaart interactief is. Achter de plattegrond zit een los vel papier verborgen. Als je dit omhoog of omlaag schuift, zie je in het venstertje links, ‘VAN A’, steeds een andere tramlijn met beginpunt. In het raampje rechts, ‘NAAR B’, staat het eindpunt. Tegelijk verschijnen op de plaats van de haltes stippen. Elke halte is namelijk een piepklein, perfect rond gaatje. Als in een gaatje een stip verschijnt, betekent dit dat reizigers op die halte van die tramlijn kunnen overstappen op een andere tramlijn. Op de achterkant van de gids verschijnen de haltes van die lijn, plus, opnieuw, de overstapmogelijkheden. Het is dus zowel een lijnennetkaart als een overstapkaart. Zeer ingenieus en inventief. Een technisch hoogstandje, maar ook een kunstwerk.
Wie was Jons Rippe?
Jons Rippe werd in 1923 geboren als Lion Rippe. Met zijn ouders en zijn jongere broer Hans Nico woonde hij op de Proveniersstraat 76b. Zijn lagere school was de Hoeveschool. Daarna ging hij naar het Erasmiaans Gymnasium. Tekenen was zijn beste vak. Ook zijn cijfers voor wiskunde sprongen eruit. Maar in 1941 moest Jons van school omdat hij Joods was. In juli 1942 haalde hij zijn eindexamen aan het Joods Lyceum, tijdens de oorlog opgericht door de gemeente Rotterdam.
Jons kon niet gaan studeren, want dat was niet meer toegestaan voor Joden. Als Joodse jongen mocht hij ook niet meer reizen. Het enige wat hij kon doen, was een opleiding tot leerkracht aan de Joodse lagere school op de Molenwaterweg. Hij begon daar op 13 juli 1942, precies een jaar voordat hij gedeporteerd zou worden naar Sobibór. Ondertussen werkte hij thuis aan zijn routekaart.
Later dat najaar dook het gezin Rippe onder in Bennekom, en Jons in Velp. Maar in 1943 werden zij verraden en gedeporteerd. Onderweg naar vernietigingskamp Sobibór gooide vader Henri Rippe nog een briefje uit de trein. “We hebben het verloren, niets aan te doen.” Jons Rippe werd twintig jaar. Het enige wat van hem rest, zijn een briefkaart, enkele foto’s en deze tramlijnenkaart uit 1942.
Overdracht Museum Rotterdam ’40-‘45 NU
Op vrijdag 18 april werd de routekaart van Jons overgedragen aan Museum Rotterdam. Conservator en publiekshistoricus Rob Noordhoek noemt de routekaart van Jons “een historisch en emotioneel zeer waardevol Rotterdams stuk en een belangrijke aanwinst voor de stadshistorische collectie”. Museum Rotterdam heeft momenteel één locatie die open is voor publiek en onderwijs: Museum Rotterdam ’40-’45 NU aan de Coolhaven. Hier staat alles in het teken van de Tweede Wereldoorlog en het bombardement van mei 1940.
Bij de overdracht waren naast vertegenwoordigers van Museum Rotterdam, Stichting Sanderling en het Erasmiaans Gymnasium ook de nicht, neef en achterneef van Jons aanwezig, leerlingen die in schooljaar 2024-2025 deelnamen aan Erasmiaanse Namen, R.E.T.-verzamelaar Rien Brus, een vertegenwoordiger van de R.E.T. en andere genodigden.
Erasmiaanse Namen
Erasmiaanse Namen is een meerjarig educatief project waarbij leerlingen van het Erasmiaans Gymnasium zelf historisch onderzoek doen naar de oorlogsslachtoffers van hun eigen school. Rondom de Dodenherdenking worden de resultaten van het onderzoek op school tentoongesteld, samen met de namen van de Erasmianen die de Tweede Wereldoorlog niet overleefden. De tentoonstelling wordt elk jaar aangevuld, steeds met nieuwe biografische gegevens uit het educatieve project. Sommige verhalen staan ook op de website van de school. Erasmiaanse Namen is inmiddels een vast onderdeel van de Holocausteducatie in de derde klas. Erasmiaanse Namen is in 2020 geïnitieerd door Stichting Sanderling.
Meer over de routekaart van Jons:
- Museum Rotterdam ’40-’45 NU: Nieuwe aanwinst: Handgemaakte RET-lijnenkaart Jons Rippe.
- Erasmiaans Gymnasium: Jons Rippe was goed in tekenen.
- De Havenloods, 7 april 2025: Erasmiaans Gymnasium schenkt unieke tramlijnenkaart van Joods-Rotterdams oorlogsslachtoffer aan Museum Rotterdam ’40-’45.
- Algemeen Dagblad, 18 april 2025: Tramkaart uit oorlogstijd vertelt ongehoord verhaal: ‘Ik denk dat hij in zijn hoofd is blijven reizen’.